Nusantara, yang mencakup kawasan negara-negara di Asia Tenggara, telah melahirkan banyak ulama penulis kitab Bahasa Arab dari sejak awal-awal masuknya Islam hingga saat ini. Ulama yang memiliki karya dalam Bahasa Arab merupakan ulama yang dinilai tsiqoh (terpercaya) dalam keilmuannya, karena Al-Qur’an diturunkan dalam Bahasa Arab, begitupula hadits-hadits Nabi dan kitab-kitab utama yurisprudensi dan teologi Islam ditulis dalam Bahasa Arab. Tentunya ulama yang mempunyai karya dalam Bahasa Arab kedalaman pemahamannya akan teks-teks dapat dipertanggungjawabkan dan dapat ditakar ketelitiannya dan kepakarannya dalam Bahasa Arab bahkan walau ia telah lama wafat. Berikut daftar ulama Nusantara yang memiliki karya tulis dalam Bahasa Arab:
1. Syekh Hamzah Fanshuri (Aceh w. 1637)
Kitab-kitab beliau adalah: Asrar al-Arifin, Sharab al-Asyikin, Kitab Al-Muntahi / Zinat al-Muwahidin.
2. Syekh Nuruddin arraniri (Aceh w. 1658)
Kitab-kitabnya adalah: Darul Fawaid fi syarhil aqo’id, fawaidul Bahiyyah, bustanus salathin, shiratal mustaqim.
3. Syekh Abdurrauf Singkel (Aceh w. 1693)
Kitab-kitabnya adalah: Mir’at al-Thullab fî Tasyil Mawa’iz al-Badî’, rifat al-Ahkâm al-Syar’iyyah li Malik al-Wahhab, Mawa’iz al-Badî’, Tanbih al-Masyi, Kifayat al-Muhtajin ilâ Masyrah al-Muwahhidin al-Qâilin bi Wahdatil Wujud.
4. Syekh Abdullah bin Abdul Qohhar Al-Bantani (Banten 1748)
Kitab-kitabnya adalah: Risalatun fi syuruthil hajj, Masyahidun Nasik fi Maqomatis Salik, Fathul Muluk.
5. Syekh Abdul Shomad al Falimbani (sumsel w. 1789)
Kitab-kitab beliau adalah: Zahratul mufid, Hidayatus salikin, Siyarus salikin, Al Urwatul Wutsqo, Nasihatul Muslimin wa tadzkiratul mu’minin, Arrisalah fi kaifiyati ratib lailatil jum’ah, mulhiqun fi bayani fawaidin nafi’ah fil jihadi fi sabilillah, anisul muttaqin dll.
6. Syekh Arsyad al-Banjari (Kalimantan Selatan w. 1812)
Kitab beliau adalah: Mas’alatul qiblat fil batawi, Hidayatul mustarsyidin hasyiah sanusiyyah fit tauhid.
7. Syekh Daud al Fathani (Thailand selatan w. 1847)
adapun karya karya beliau adalah: Al Qurbarbatu Ilallah, Jam’ul Fawaid, Minhajul Abidin, Kanzul Minan, Ad Durruts Tsamin, Dhiya’ul Murid, Munyatul Mushalli, Hidayatul Muta’alim, Wardus Zawahir, Fathul Manaan, Jawahiruts Tsaniyah, Sullamul Mubtadi.
8. Syekh Ahmad Khotib sambas (Sambas w. 1872)
Adapun kitab beliau adalah Fathul Arifin.
9. Syekh Ma’shum bin Salim al-Samarani (1886?)
Adapun kitab beliau adalah: Hasyiah Tasywiq al-Khallan ‘ala Syarah al-Âjurumiyyah (1886).
10. Syekh Nawawi al-Bantani (Banten w. 1897)
Adapun kitab-kitab beliau adalah: al-Tsamar al-Yani’ah syarah al-Riyadl al-Badi’ah, al-‘Aqd al-Tsamin syarah Fath al-Mubîn, Sullam al-Munâjah syarah Safînah al-Shalâh, Baĥjah al-Wasâil syarah al-Risâlah, al-Jâmi’ah bayn al-Usûl wa al-Fiqh wa al-Tasawwuf, al-Tausyîh/ Quwt al-Habîb al-Gharîb syarah Fath al-Qarîb al-Mujîb, Niĥâyah al-Zayyin syarah Qurrah al-‘Ain bi Muĥimmâh al-Dîn, Marâqi al-‘Ubûdiyyah syarah Matan Bidâyah al-Ĥidâyah, Nashâih al-‘Ibâd syarah al-Manbaĥâtu ‘ala al-Isti’dâd li yaum al-Mi’âd, Salâlim al-Fadhlâ΄ syarah Mandhûmah Ĥidâyah al-Azkiyâ΄, Qâmi’u al-Thugyân syarah Mandhûmah Syu’bu al-Imân, al-Tafsir al-Munîr li al-Mu’âlim al-Tanzîl al-Mufassir ‘an wujûĥ mahâsin al-Ta΄wil musammâ Murâh Labîd li Kasyafi Ma’nâ Qur΄an Majîd, Kasyf al-Marûthiyyah syarah Matan al-Jurumiyyah, Fath al-Ghâfir al-Khathiyyah syarah Nadham al-Jurumiyyah musammâ al-Kawâkib al-Jaliyyah, Nur al-Dhalâm ‘ala Mandhûmah al-Musammâh bi ‘Aqîdah al-‘Awwâm, Tanqîh al-Qaul al-Hatsîts syarah Lubâb al-Hadîts, Madârij al-Shu’ûd syarah Maulid al-Barzanji, Targhîb al-Mustâqîn syarah Mandhûmah Maulid al-Barzanjî, Fath al-Shamad al ‘Âlam syarah Maulid Syarif al-‘Anâm, Fath al-Majîd syarah al-Durr al-Farîd, Tîjân al-Darâry syarah Matan al-Baijûry, Fath al-Mujîb syarah Mukhtashar al-Khathîb, Murâqah Shu’ûd al-Tashdîq syarah Sulam al-Taufîq, Kâsyifah al-Sajâ syarah Safînah al-Najâ, al-Futûhâh al-Madaniyyah syarah al-Syu’b al-Îmâniyyah, ‘Uqûd al-Lujain fi Bayân Huqûq al-Zaujain, Qathr al-Ghais syarah Masâil Abî al-Laits, Naqâwah al-‘Aqîdah Mandhûmah fi Tauhîd, al-Naĥjah al-Jayyidah syarah Naqâwah al-‘Aqîdah, Sulûk al-Jâdah syarah Lam’ah al-Mafâdah fi bayân al-Jumu’ah wa almu’âdah, Hilyah al-Shibyân syarah Fath al-Rahman, al-Fushûsh al-Yâqutiyyah ‘ala al-Raudlah al-Baĥîyyah fi Abwâb al-Tashrîfiyyah, al-Riyâdl al-Fauliyyah, Mishbâh al-Dhalâm’ala Minĥaj al-Atamma fi Tabwîb al-Hikam, Dzariyy’ah al-Yaqîn ‘ala Umm al-Barâĥîn fi al-Tauhîd, al-Ibrîz al-Dâniy fi Maulid Sayyidina Muhammad al-Sayyid al adnani, Bughyat al awam fi syarhi maulid sayyidil anam, al durrul bahiyyah fi syarah al-khoshoish al nabawiyah, fathul mujib, Mandzumah tafawutul aqidah, Nahjatul jayyidah, Minhajurragibin.
11. Syekh Abdul Karim al-bantani ( Banten w. 1897?)
Adapun kitab beliau adalah: Risalah tariqah al-Qadiriyah wa an-naqsyabandiyah (ditulis bersama syekh Ibrahim Brumbung Demak)
12. Syekh Ibrahim Brumbung Demak (Jateng w. 1897?)
Adapun karya beliau adalah: Risalah tariqah al-Qadiriyah wa an-Naqsyabandiyah (ditulis bersama Syekh Abdul Karim al-Bantani)
13. Syekh Ahmad al Fathani (Thailand Selatan w. 1908)
Adapun kitab kitab kitab beliau adalah:Jumanatut Tauhid, Tashil Nail Al-Amani, Minhaj As-Salam fi Syarh Hidayah Al-‘Awwam, Abniyatul Asmak wa Al-Af’al.
14. Syekh Ahmad Khatib al-Minangkabaui (Sumbar w. 1912)
Adapun kitab kitab beliau adalah: Hasyiyah An Nafahat ‘ala Syarhil Waraqat lil Mahalli, Al Jawahirun Naqiyyah fil A’malil Jaibiyyah, Ad Da’il Masmu’ ‘ala Man Yuwarritsul Ikhwah wa Auladil Akhwan Ma’a Wujudil Ushul wal Furu’, Raudhatul Hussab, Mu’inul Jaiz fi Tahqiq Ma’nal Jaiz, As Suyuf wal Khanajir ‘ala Riqab Man Yad’u lil Kafir, Al Qaulul Mufid ‘ala Mathla’is Sa’id, An Natijah Al Mardhiyyah fi Tahqiqis Sanah Asy Syamsiyyah wal Qamariyyah, Ad Durratul Bahiyyah fi Kaifiyah Zakati Azd Dzurratil Habasyiyyah, Fathul Khabir fi Basmalatit Tafsir, Al ‘Umad fi Man’il Qashr fi Masafah Jiddah, Kasyfur Ran fi Hukmi Wadh’il Yad Ma’a Tathawuliz Zaman, Hallul ‘Uqdah fi Tashhihil ‘Umdah, Izhhar Zaghalil Kadzibin fi Tasyabbuhihim bish Shadiqin, Kasyful ‘Ain fi Istiqlal Kulli Man Qawal Jabhah wal ‘Ain, As Saifu Al Battar fi Mahq Kalimati Ba’dhil Aghrar, Al Mawa’izh Al Hasanah Liman Yarghab minal ‘Amal Ahsanah, Raf’ul Ilbas ‘an Hukmil Anwat Al Muta’amil Biha Bainan Nas, Iqna’un Nufus bi Ilhaqil Anwat bi ‘Amalatil Fulus, Tanbihul Ghafil bi Suluk Thariqatil Awail fima Yata’allaq bi Thariqah An Naqsyabandiyyah, Al Qaulul Mushaddaq bi Ilhaqil Walad bil Muthlaq, Tanbihul Anam fir Radd ‘ala Risalah Kaffil ‘Awwam, sebuah kitab bantahan untuk risalah Kafful ‘Awwam fi Khaudh fi Syirkatil Islam, Hasyiyah Fathul Jawwad, Fatawa Al Khathib ‘ala Ma Warada ‘Alaih minal Asilah, Al Qaulul Hashif fi Tarjamah Ahmad Khathib bin ‘Abdil Lathif.
15. Syekh Mahfud Termas (Pacitan w. 1920)
Adapun kitab-kitab beliau adalah: Is’aful Mathali’ bi syarhi al-Badru al-Lami’ Nazhmu Jam’u al-Jawami, Insyirah al-Fu`ad fi Qira`ati al-Imam Hamzah Riwayatai Khalaf wa Khallad, Al-Badru al-Munir fi Qira`ati al-Imam Ibnu Katsir, Bughyatu al-Adzkiya fi al-Bahtsi ‘an Karamati al-Auliya Radhiyallahu ‘Anhum, Ta’mimu al-Manafi’ bi Qira`ati al-Imam Nafi, Tanwiru ash-Shadr fi Qira`ati al-Imam Abi ‘Amr, Tahyi`atu al-Fikar bi Syarhi Alfiyati as-Siyar, Tsulatsiyat al-Bukhari, Al-Khal’ah al-Fikriyyah Syarh al-Minhah al-Khairiyyah, As-Saqayah al-Mardhiyyah fi Asami Kutub Ashabina asy-Syafi’iyyah, Inayatu al-Muftaqir fima yata’allaqu bi Sayyidina al-Khidir ‘Alaihis Salam, Ghaniyatu ath-Thalabah bi Syarhi Nazhmi ath-Thayyibah fi al-Qira’at al-‘Asyriyyah, Fathul Khabir bi Syari Miftah as-Siyar, Al-Fawa`id at-Tarmasiyyah.
16. Syekh Kholil Bangkalan (Madura w. 1925)
Adapun kitab kitab beliau adalah: al matnus syarif, isti’dadul maut, taqrirat ala mandzumah nuzhatittullab.
17. KH. Nahrawi Banyumas (Jateng w. 1925)
Adapun kitab beliau adalah Risalah fi hukmin naqus.
18. KH. Abu Hamid/ Wali Hadi Kendal ( Jateng w. 1927)
Adapun kitabnya adalah: al salsal al madkhal.
19. Syekh Mukhtar al-Athoridl (Bogor w. 1930)
Adapun kitabnya adalah: As-Sawa’iqul muhriqoh lil auhamil kadzibah fi bayani hillil beluti war raddu ala man harramah, Taqribul Maqshad fi amali rub’il mujayyab, Ushuluddin I’tiqad ahlissunnah wal jama’ah, Risalatul Wahbatil ilahiyyah fi bayani isqoti malil mayyiti minal huquqi washiyam was sholah, ithafu sadatil muhadditsin bi musalsalati ahaditsil arba’in, khutbatul jum’at, addurrul munif fi syarhi wirdillatif.
20. Syekh Hasan Mustofa Garut (Jabar w. 1930)
Adapun kitab-kitab beliu adalah: Kasful Sarair Fihakikati Aceh wa Fidir, Injazu’l-Wa’d,fi ithfa-I- r-Ra’d.
21. KH. Muhammad Ma’shum bin Ali (Gersik w. 1933)
Adapun kitab-kitab beliau adalah: Amtsilatut tashrifiyah, Addurusul Falakiyah, Fathul Qodir, Bada’iul Mitsal.
22. KH. Faqih Maskumambang (Jatim w. 1937)
Adapun kitab-kitab beliau adalah:-Manzhûmah al-Dâliyyah li Ma’rifah al-Syuhûr al-Qamariyyah, al-Nushûsh al-Islâmiyyah fî al-Radd ‘alâ al-Wahhâbiyyah.
23. KH. Kholil Harun Sarang (Jateng w. 1939)
Adapun kitab-kitabnya adalah: Nadzam Arrisalah As-Samarqondiyah fil isti’arah dan Nadzam Qorunnada.
24. KH. Syatibi Gentur (Garut w. 1945)
Adapun kitabnya adalah: Sirojul Munir (dalam ilmu fiqih), Tahdidul ‘Ainain (dalam ilmu fiqih), Nadzom Sulamut Taufiq (dalam ilmu fiqih), Nadzom Muqadimah Samarqandiyah (dalam ilmu bayan), Fathiyah (dalam ilmu bayan), Nadzom Dahlaniyah (dalam ilmu bayan), Nadzom ‘Addudiyah (dalam ilmu munadzoroh), Nadzom Ajurumiyah (dalam ilmu nahwu), Muntijatu Lathif (dalam ilmu shorof).
25. KH. Hasyim Asy’ari (Jombang w. 1947)
Adapun kitab-kitab beliau adalah: Adabul alim wal muta’allim, Risalah ahlisunnah wal jama’ah, Arbaina haditsan tata’allaqu bijamiyyati nahdlatil ulama, A’kidul akhdzi bimadzhahibil arbaah, Muqadimah fi al qanun al asasi linahdlatil ulama.
26. KH. Nawawi bin Ali Mandaya (Banten w. 1949)
Adapun kitab-kitab beliau adalah: Muradul Awamil fi syarah matnil awamil dan Muradul Ajurumiyah fi syarhi matnil Ajurumiyah.
27. KH. Ihsan Jampes (Kediri w. 1952)
adapun kitab-kitan beliau adalah: Sirajuttalibin syarah minhajul abidin, Manahijul amdad, irsyadul ikhwan fi syurbatil qohwah wad dukhan, tashrihul ibaroh.
28. KH. Abdul Hamid Hakim Padang (Sumbar w. 1959)
Adapun karya beliau adalah: Mabadi awaliyah, assulam, al bayan.
29. KH. Mansur Bin Abdul Hamid Jembatan lima (Jakarta w. 1967)
Adapun kitab-kitab beliau adalah:Sulamu an nairain, Khulasah al jadawil, Kaifiyatu al amal ijtima khusfif wa al kusuf, Mizanul I’tidal, Washilatu at thullab, Jadwal dawairul falakiyah, Majmu’ arba’ rasail fi mas’alatil hilal, Rub’ul Mujayyab, Mukhtasar ijtima’u an nairain, Tadzkiratu an nafi’ah fi sihati ‘amali as saum wa al fitr, Tudihul adillah fi sihati as saum wal fitr, Jadwal Faraid, Al lu’lu ul maknun fi khulasah mabahist sittah ulum, I’rabul jurumiyah an nafi’ lil mubtadi, Silsilati as sanad fi ad din wa ittisaluha sayyidal mursalin, Tashih limatan bina, Jidwal kiblat, Jidwal au kutussolah.
30. KH. Sulaiman Arrasuli (Sumbaf w. 1970)
adapun kitab-kitab beliau adalah: Dhiyaus Siraj fil Isra’ Walmi’raj, Tsamaratul Ihsan fi Wiladah Sayyidil Insan, Dawaul Qulub fi Qishshah Yusuf wa Ya’qub, Risaah al-Aqwal al-Wasithah fi Dzikri Warrabithah, al-Qaulul Bayan fi Tafsiril Quran, al-Jawahirul Kalamiyyah.
31. Syekh Idris Marbawi Perak (Malaysia w. 1989)
Kitab-kitab beliau adalah: Kamus Idris al marbawi, tafsir nutul yaqin, tafsir surah yasin, tafsir al marbawi.
32. KH. Fadhol Senori Tuban (Jatim w. 1989)
Adapun karya beliau adalah: Tashilul Masalik Syarah Alfiah Ibnu Malik, Kasfyfut Tabarih fi Shalatit Tarawih, Ahli Musamarah fi Bayani Auli’il Asyrah, Durrul Farid fil ‘Ilmit Tauhid, dan Al-Kawakib Al-lamma ‘ah fi Tahqiq al- Musamma bi Ahlus Sunnah wal Jama’ah
33. Syekh Yasin al Fadani (Sumbar w. 1990)
Adapun kitab-kitan beliau adalah:Al-Durr al-Mandlud Syarh Sunan Abi Dawud, 20 Juz, Fath al-‘Allam Syarh Bulugh al-Maram, 4 jilid, Nayl al-Ma’mul ‘ala Lubb al-Ushul wa Ghayah al-wushul, Al-Fawaid al-Janiyyah Ala Qawa’idil Al-Fiqhiyah, Jam’u al-Jawani, Bulghah al-Musytaq fi ‘Ilm al-Isytiqaq, Idha-ah an-Nur al-Lami’ Syarh al-Kaukab as-Sathi’, Hasyiyah ‘ala al-Asybah wan an-Nazhair, Ad-Durr an-Nadhid, Bulghyah al-Musytaq Syarh al-Luma’ Abi Ishaq, Tatmim ad-Dukhul Ta’liqat ‘ala Makhdal al-Wushul ila ‘Ilm al-Ushul, Nayl al-Ma’mul Hasyiyah ‘ala Lubb al-Ushul wa syarhih Ghayah al-Wushul, Manhal al-Ifadah, Al-Fawaid al-Janiyyah Hasyiyah ‘ala al-Qawaid al-Fiqhiyyah, Janiyy ats-Tsamar Syarh Manzhumah Manazil al-Qamar, Mukhtashar al-Muhadzdzab fi Istikhraj al-Awqat wa al-Qabilah bi ar-Rubi’i al-Mujayab, Al-Mawahib al-Jazilah syarh Tsamrah al-Washilah fi al-Falaki, Tastnif al-Sami’i Mukhtashar fi Ilmi al-Wadh’i, Husn ash-Shiyaghah syarh kitab Durus al-Balaghah
Risalah fi al-Mantiq, Ithaf al-Khallan Tawdhih Tuhfah al-Ikhwan fi ‘Ilm al-Bayan, Ar-Risalah al-Bayaniyyah ‘ala Thariqah as-Sual wa al-Jawab, Al-Ujalah fi al-Ahadith al-Musalsalah.
34. KH. Muhammad Dimyati bin Muhamad Amin Cidahu (Banten w. 2003)
Adapun kitab-kitab beliau adalah: Ashlul qadar fi ahli badar, Minhajul Ishtifa, Rashnul Qadr, Bahjatul Qolaid, al hadiyyatul jalaliyah.
35. KH. Mufti Asnawi Srewu (Banten w. 2011)
Adapun kitab beliau adalah Amtsilatul I’rab fin nahwi.
36. KH. MA. Sahal Mahfudh Pati (Jatim w. 2014)
Adapun kitab beliau adalah: Thariqatul husul ala goyatil wushul, al Tsamarat al hajaniyah, al fawaid al najibah, al bayanul malma’ an alfadzil luma’, intifakhul wadjain inda munadzarati ulama al hajain fi rukyatil mabi bijuzajil aynain, faidul hija ala nailir roja.
37. KH. Maghfur Utsman Cepu (Jateng w. 2018)
Adapun kitab-kitab beliau adalah: Aqsamul hadits, Annubuwah warrisalah fil islam.
38. KH. Yasin Asmuni Kediri (Jatim w. 2021)
Adapun kitab-kitab beliau adalah: Tafsir Bismillahirrahmanirrahim, Tafsir Muawwidzatain, Tafsir Al-Ikhlas, Tafsir Ayat Kursi, Udlhiyyah Ahkamuha wa Fadlailuha, Fadlailu ramadlan dan lain-lain.
39. Prof. Khuzaimah Tahedo Yango (Sulawesi Selatan w. 2021)
Adapun kitab-kitabnya adalah: Fiqhul muqaranah, manhajul islam fi tasarrufatishogir wariayatihi.
40. KH. Afifuddin Muhajir (Jatim L. 1955-sekarang)
Adapun kitab-kitab beliau adalah: Fathul Mujib al Qorib syarah matan taqrib, al Luqmatus Saigoh fin Nahwi, al Ahkamus Syari’ah bainas Tsabat wat thatawwur.
41. KH. Toyfur Ali Wafa Madura (Jatim L. 1964-Sekarang)
Adapun kitab-kitab karya beliau adalah: Al Misanul Latif fi Syarhil matnil latif lisyekh kholil al bankalani, Bulgotut Tullab, Tafsir al Fairdausun Na’im dll.
42. KH. Marzuki Mustamar Malang (Jatim L. 1966-sekarang)
Adapun kitab beliau adalah Al Muqtathofat li Ahlil Bidayah.
43. KH. Imaduddin Utsman al Bantani (Banten L. 1976-sekarang)
Adapun karya-karya beliau adalah: Kitab al Fikratun Nahdliyyah fi Ushuli wa Furu’i Ahlissunnah Waljama’ah, an Nailul Kamil syarah matan awamil, Nihayatul Maqshud syarah matan Nadzam Maqshud, Asyarhul Maimun syarah kitab matan al Jauharul Maknun, al Jalaliyah fi Qowaid al Fiqhiyyah, al Ibanah syarah matan Rahbiyah, talkhisul husul fi ilmil ushul syarah kitab matan nadzam waraqat, al Ta’aruf fi Ilmit Tasawwuf, al Burhan ila Tajwidil Qur’an, al Anwar Albantaniyah fi Ikhtilafi ulamai kufah wal Bashrah, al Muhimmah fi Syarhi Matnil Baiquniyyah, al Fathul Munir fi Syarhi Nadzmit tafsir liz Zamzami, Fathul Gafur fi Abyatil Buhur, al Manahijus Shofiyyah fi Syarhil Alfiyah dan lain-lain.
44. KH. Zulfa Mustofa al Bantani (Banten L. 1977-sekarang)
Adapun kitab-kitab beliau adalah: al Fatwa wa ma la Yanbagi lil Mutafaqqihi Jahluhu dan Tuhfatul Qashi wad Dani fi Tarjamati Syekh Muhammad Nawawi al Bantani).
45. KH. Afifuddin Dimyati Jombang (Jatim L. 1979-sekarang)
Adapun kitab-kitab beliau adalah: Qawaidul ushul fi Ilmil ushul, Muhadarah fi Ilmil Lughoh al ijtima’I, Mawaridul Bayan fi Ulumil Qur’an, al Syamil fi Balagatil Qur’an, Irsyadud Darisin ila Ijma’il Mufassirin, Ilmut Tafsir Ushuluhu wa Manahijuhu, Jam’ul Abir fi Kutubut Tafsir.
Demikian daftar para ulama Nusantara yang memiliki karya dalam Bahasa Arab, tentunya mungkin sekali ada nama ulama yang belum tercatat, yang demikian itu bukan dengan kesengajaan tapi karena keterbatasan informasi yang dihadapi. Mudah-mudahan akan terus bermunculan ulama-ulama penulis kitab dalam Bahasa Arab dari putra-putra Nusantara dimasa yang akan datang. Amin.